💠 سیزدهم شهریور روز بزرگداشت دانشمند بزرگ اسلام #ابوریحان_بیرونی
وی دانشمند به نام ایرانی است که در دروه سامانی و غزنوی میزیست. او جزو اولین کسانی است که برای یافتن وزن مخصوص اجسام، وقت زیادی گذاشت. ابوریحان در زمینه فلسفه، ریاضیات، تقویم، جغرافیا، تاریخ و دیگر علوم عصر خود، سرآمد دانشمندان و اندیشمندان عصر بود. شاید بیراه نباشد اگر ابوریحان بیرونی را بزرگترین دانشمند تمامی اعصار بدانند؛ چراکه هرچه زمان میگذرد، هرروز جنبهای از شخصیت علمی وی نمودار میشود که در زمانهای پیش، مغفول بوده است.ابوریحان بیرونی در سوم ذیحجه سال ۳۶۲ قمری در اطراف کاث در خوارزم متولد شد. بیرونی در اشعارش اذعان میکند که از خانواده خود اطلاعی ندارد. مورخان از این سخن او چنین استنباط کردهاند که ابوریحان بیرونی از خانوادهای اشرافی و متمول نبوده است. او ۲۵ سال ابتدای زندگی خود را در شهر کاث گذراند و در آنجا به آموختن علوم فقه و الهیات، ریاضیات و نجوم مشغول شد.ابوریحان علاوه بر سخنان علمی و فلسفی، یک ادیب، شاعر هم بود. او در زمانه خود، داستان یونانی شادبهر و عینالحیات را به عربی درآورد. این داستان که به نظم بیان شده بود از بین رفته و تنها دو بیت از آن باقی مانده است. از دیگر منظومههای ابوریحان، میتوان به داستان «خنگ بت و سرخ بت» اشاره کرد که ابوریحان بیرونی آن را با نام «حدیث صنمی بامیان» آورده است. این آثار تا قرن ششم نیز وجود داشتند؛ اما بهقول مورخان، بعد از این زمان گویا از بین رفتهاند. ابوریحان در این مدت از محضر دانشمندی چون بونصر عراقی بهرهمند شد. وی در دوران جوانی با ابنسینا که در آن زمان نوجوان بود، مکاتبه داشته است. برخی از این مکاتبات که مربوط به فلسفه بوده، هنوز باقی مانده است. بیرونی طرفدار سلسله آلفریغ در خوارزم بود و با آنان نسبت دور خانوادگی داشت.ابوریحان زمانی که از امنیت حمایت آل سامان برخوردار شد، بهراحتی سفرهای خود را در پیش گرفت. او به گرگان رفت و با امیر قابوس بن وشمگیر دیدار کرد و مدتی را در دربار وی ماند. ابوریحان بیرونی اولین کتاب خود یعنی کتاب «آثارالباقیه عنالقرون الخالیه» را در گرگان نوشت و آن را به امیر قابوس بن وشمگیر تقدیم کردابوریحان بیرونی بعد از ری، به دربار آل باوند رفت و در آنجا کتاب « مقالید علم الهیئه ما یحدث فی سطح بسیط الکره » را تالیف کرد و سپس دوباره به گرگان بازگشت. ابوریحان بیرونی در مدتی که در گرگان بود، تلاش کرد قطر زمین را اندازهگیری کند. این مسئله برای ابوریحان اهمیت زیادی داشت؛ اما قابوس او را حمایت نکرد و سبب دلسردی ابوریحان شد و نتوانست کار را تمام کند. ابوریحان تلاش کرد تا امیر دیگری را با خود همراه کند تا بتواند کار را تمام کند؛ اما توفیق نیافت، پس تصمیم گرفت به زادگاهش به دربار آل مامون برود و با آنها صلح کند.
ابوریحان بیرونی پیش از رفتن به خوارزم و درگاه آل مامون، در گرگان دو خسوف را رصد کرده بود. رفتن ابوریحان به خوارزم مصادف با روی کار آمدن ابوالعباس مامون بود. در دوره او ابوریحان بیرونی ارج و قرب زیادی در دربار آل مامون پیدا کرد. ابوریحان هفت سال مشاور ابوالعباس مامون بود و آنقدر معتمد او شده بود که امیر وی را به سفرهای سیاسی میفرستاد. ابوریحان بیرونی علاقهای به فعالیتهای سیاسی نداشت؛ چون او را از کارهای علمی باز میداشت و سفرهای او سبب حسادت بسیاری از مردان سیاست میشد.
ابوریحان بیرونی از حمایت درباریان برای توسعه دادن تحقیقات خود بهره میبرد
ابوریحان بیرونی در حدود سال ۴۰۷ هجری قمری به کار رصد مشغول شد. او رصدهای خود را در کاخ مامون بن مامون در دربار خوارزم انجام میداد. ابوریحان در این زمان با حمایتهای امیر، دستگاه رصدی ساخته و نام آن را «حلقه شاهیه» نهاده بود. این آخرین رصد او در خوارزم بود؛ چون امیر در این سال به دست سربازانش کشته شد و محمود غزنوی در حملهای خوارزم را به تصرف خود درآورد.
ابوریحان در زمان حضور در غزنه چندین سفر به هند داشت و بعد از آن، پس از هفت سال تحقیق، کتاب «تهدید النهایات الاماکن» را به پایان رساند. در این کتاب نوشته است که چگونه در هند با استفاده از اسطرلاب بهاندازهگیری قطر زمین پرداخته است.
ابوریحان در دوره شاهی سلطان محمود، مسعود، مودود و حتی عبدالرشید زیست و همان جا درگذشت. علت درگذشت ابوریحان بیرونی در منابع تاریخی مشخص نشده است، به نظر میرسد کهولت سن، علت اصلی مرگ وی بوده است؛ چون سن بالای او سبب نابینایی وی در پایان عمر شده بود و توانایی نوشتن نداشت. ابوریحان در پایان عمر برای نوشتن از دستیار استفاده میکرد. ابوریحان بیرونی در هنگام مرگ بیشتر از ۸۰ سال عمر داشت.مقبره ابوریحان بیرونی در شهر غزنه افغانستان است که تخریب شده است و مقبرهای جدید برای او طراحی و ساخته شده است.ابوریحان بیرونی از دانشمندانی است که ابعاد شخصیت علمی متنوعی داشت. او از نظر علمی به بیشتر علوم زمانه خود احاطه داشت و کاربرد عنوان «حکیم» برای او صادق است. ابوریحان بیرونی جزو اولین کسانی بود بهدنبال یافتن وزن اجسام بود. محاسبه دقیق وزن اجسام توسط او اختراع شد. این محاسبه در مقایسه با وزنهایی که دانشمندان اخیر در عصر حاضر، با داشتن امکانات و تجهیزات محاسبه، به آن رسیدند تفاوت بسیار اندکی داشت.ابوریحان بیرونی کسی بود که دقیقترین رقم طول محیط زمین را حساب کرد. او همچنین مخترع نظریه حرکت زمین به دور خود بود.ترازوهای ابوریحان، از دقیقترین ترازوهایی است که تاکنون اختراع شده است. قاعده قبلهیابی، ساخت محراب و ایجاد کره جغرافیایی از دیگر اختراعات ابوریحان بیرونی است.
«جلالالدین همایی» بر این عقیده است که از صدر اسلام تاکنون، هیچ دانشمند و نابغهای در دنیا، از لحاظ علمی به پای ابوریحان بیرونی نرسیده است.
مهمترین آثار ابوریحان بیرونی عبارتاند از:
التفهیم لاوایل صناعتهالتنجیم، در ریاضیات و نجوم نوشته شده است.
آثارالباقیه عن القرون الخالیه در تاریخ و جغرافیا نوشته شده است.
قانون مسعودی دانشنامهای در مورد نجوم که در ۱۱ فصل نوشته شده و بخشهایی از آن درباره مثلثات کروی، زمین و ابعاد آن، خورشید، ماه و سیارات است.
تحقیق ماللهند درباراه اوضاع سرزمین هند، تاریخ، جغرافیا و آداب و رسوم و طبقات اجتماعی هند است.
دائرهالمعارف مسعودی که به نام سلطان مسعود غزنوی نوشته شده است.
کتاب هند شناسی در مورد هند است.
الجماهر فی معرفه الجواهر که به نام مودود بن مسعود نوشته شده و موضوع آن بررسی فلزات و مواد معدنی و شناخت جواهرات است.
الصیدنه فی طب، درباره داروهای گیاهی و خواص آنها نوشته است.
استیعاب الوجوه الممکنة فی صنعة الاصطرلاب، در مورد روشهای ساخت اسطرلاب است.
ابوریحان بیرونی بهدلیل تسلط به زبان هندی و سانسکریت، کتابهایی از هندی به عربی ترجمه کرد که عبارتاند از: سیدهانتا، کلبیاره، الموالید الصغیر.
داستانهایی نیز از او وجود دارد که از فارسی به عربی ترجمه شده و عبارتاند از: شادبهر، داستان اورزدیار و مهریار، عینالحیات، سرخ بت و خنگ بت.ابوریحان بیرونی، نابغهای بیبدیل و عالمی بزرگ در زمینه ریاضیات، نجوم، گیاهشناسی، جغرافیا و تاریخ، فلزشناسی، ادبیات و زبان است. آثار زیادی از این نابغه بزرگ بر جای مانده است. نام او بر سردر بسیاری از دانشگاهها و تالار کتابخانهها، زده شده است و لقب «استاد جاوید» را به او دادهاند. شخصیت علمی ابوریحان بیرونی از جنبههای متنوعی برخوردار بود و علومی که او روی آنها تحقیق کرده، ابعاد گستردهای داشتهاند. نبوغ ابوریحان بیرونی بهاندازهای بوده است که حتی در دوره معاصر، هنوز از بخشی از کشفیات او پرده برمیدارند. ازاینرو وی را میتوان دانشمندی برای تمامی اعصار نامید.
مقاله ی معرفی شده در لینک زیر محصول بیش از دویست منبع است که با ده دقیقه مطالعه می توانید از افتخارات این دانشمند بزرگ آگاه شوید.👇
(ابوریحان بیرونی)
https://fa.wikifeqh.ir/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86_%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C
آخرین نظرات